TOPR

Fundacja Ratownictwa Tatrzańskiego TOPR

Wspieramy ratownictwo górskie w Tatrach

Jesteśmy Organizacją Pożytku Publicznego, możesz podarować nam 1% Swojego podatku

TOPR
Jeden procent

Poniższy artykuł autorstwa Sylweriusza Kosińskiego został opublikowany w kwartalniku 'Tatry' nr 2 (8) wiosna 2004 pt. 'Niebezpieczeństwa gór. Wychłodzenie'

Zachęcamy do odwiedzenia witryny Centrum Leczenia Hipotermii Głębokiej, na której znajduje się wiele prezentacji rozszerzających zaprezentowany poniżej temat.

Niebezpieczeństwo wychłodzenia

Sposoby na rozgrzanie wychłodzonego człowieka, funkcjonujące powszechnie w świadomości społecznej, nie tylko bywają nieskuteczne, ale w skrajnych przypadkach mogą stać się przyczyną śmierci ratowanego. Turysta górski lub taternik powinien wiedzieć, na czym polega wychłodzenie organizmu, jak uniknąć takiego stanu i jak ratować osoby wychłodzone.

Człowiek jest organizmem stałocieplnym. Jeżeli temperatura narządów wewnętrznych spadnie poniżej 35 stopni Celcjusza, stan taki nazywa się hipotermią. Wychłodzenie bezpośrednio zagraża życiu. Z drugiej strony hipotermia działa ochronnie na mózg, więc przywrócenie do życia i powrót świadomości są możliwe nawet po dłuższym okresie zatrzymania krążenia.

Rozpoznanie wychłodzenia jest łatwe, jeśli ofiara została wydobywa z lodowatej wody albo spod śniegu. Jeżeli okoliczności zdarzenia są niejasne, pomiar temperatury niemożliwy, a objawy dyskretne, to diagnoza jest trudna nawet dla doświadczonych ratowników i lekarzy. Praktyczną skalą oceny hipotermii polecaną przez Międzynarodową Komisję Ratownictwa Alepejskiego (IKAR) przedstawia tabela.

Klasyfikacja Opis Temperatura (st. C)
I sopień ofiara przytomna, intensywne dreszcze 35 – 32
II stopień ofiara z zaburzeniami świadomości (apatia, zaburzenia mowy i równowagi), bez dreszczy; zburzenia koordynacji (np. wspinanie, jazda na nartach niemożliwe); czasami zachowanie irracjonalne, nieadekwatne do sytuacji 32 – 28
III stopień ofiara nieprzytomna; bardzo wolne tętno, bardzo wolny oddech; możliwe zaburzenia rytmu serca 28 – 24
IV stopień zatrzymanie akcji serca, śmierć; zabiegi reanimacyjne mogą przywrócić krążenie 24 – 15 (?)
V stopień nieodwracalna hipotermia, zamarznięcie (klatka piersiowa i brzuch są sztywne, niepodatne na ucisk) < 15 (?)

Organizm człowieka posiada mechanizmy broniące go przed wychłodzeniem:

  1. Obkurczenie naczyń krwionośnych kończyn. Organizm zabezpiecza w ten sposób przepływ ciepłej krwi przez 'rdzeń' ciała i najważniejsze organy – serce, płuca, wątrobę, nerki, mózg. Krew zaczyna krążyć w 'krótkim obiegu', temperatura kończyn obniża się.
  2. Dreszcze. Tarcie włókien mięśniowych pozwala na uzyskanie stosunkowo dużej ilości ciepła i ogrzewanie ciała z szybkością nawet dwa stopnie na godzinę (pod warunkiem dobrej izolacji termicznej). Jeżeli ofiara wychłodzenia nie przyjmuje pokarmów ani osłodzonych płynów, dreszcze utrzymują się tylko przez cztery do sześciu godzin, czyli do wyczerpania zapasów energetycznych w mięśniach. Dreszcze zanikają też wówczas, gdy temperatura wnętrza ciała obniży się do 33 stopni, przy współistnieniu ciężkich obrażeń ciała, oraz po spożyciu alkoholu i po podaniu narkotycznych leków przeciwbólowych.

Jeżeli te mechanizmy zawiodą, temperatura ciała będzie się obniżać, a ofiara znajdzie się w wielkim niebezpieczeństwie. Osoba, która udziela pomocy musi jednak uważać, aby samemu nie stać się ofiarą – należy kierować się wiedzą i rozsądkiem, aby pozostać ratującym, a nie kolejnym ratowanym. Wielu ludzi w obliczu zagrożenia zapomina o pozornie oczywistej czynności, jaką jest wezwanie pomocy. Przez telefon lub radio można ponadto uzyskać cenne wskazówki dotyczące dalszych działań. W warunkach górskich najistotniejszym elementem postępowania z ofiarą hipotermii jest zahamowanie dalszego wychładzania. Należy osłonić ofiarę od wiatru, umieścić w zacisznym miejscu, zmienić garderobę na suchą. Mokre ubranie trzeba delikatnie zdjąć lub rozciąć, ofiara powinna leżeć. W głębokiej hipotermii aktywne ruchy tułowia i w dużych stawach są niedozwolone. Gwałtowne ruchy powodują bowiem, że naczynia krwionośne rozszerzają się, przepływ przez kończyny zwiększa się i zimna krew z obkurczonych uprzednio naczyń trafia do 'rdzenia'. To może spowodować gwałtowne obniżenie temperatury narządów wewnętrznych, zapaść i śmierć. Jeżeli nie można zapewnić osłoniętego, bezpiecznego miejsca, izolacja termiczna powinna być wykonana nawet na mokrym ubraniu. Ofiarę należy owinąć 2–3 powłokami materiałów izolacyjnych. Zazwyczaj stosuje się folię NRC, następnie koc lub śpiwór i ostatnią warstwę z materiału chroniącego przed wiatrem i wilgocią. Jeżeli ubranie jest mokre, mogą być konieczne dodatkowe powłoki.

Powszechne przekonanie o wyjątkowej skuteczności folii NRC jest nieuzasadnione. W hipotermii każdy innych wiatro– i wodoszczelny materiał (np. folia PCV) jest równie efektywny. Nie można jednak pominąć niewielkiej wagi i rozmiaru jako oczywistych i cennych zalet folii NRC. Ponieważ przez nieokrytą głowę ofiara może tracić nawet 50 procent ciepła, bardzo istotne jest założenie suchej czapki. O ile są dostępne, można ułożyć na tułowiu 2–3 źródła ciepła (np. chemiczne pakiety grzewcze). Postępowanie takie jest zalecane w głębszych stadiach wychłodzenia. Zewnętrzne źródła ciepła wstrzymują jednak dreszcze i zwalniają spontaniczne ogrzewanie. Ponieważ efekt termiczny drżeń mięśniowych jest znacznie korzystniejszy niż ogrzewanie zewnętrzne, przytomna ofiara z intensywnymi dreszczami odniesie większą korzyść, jeżeli dreszcze nie będą hamowane. Wychłodzone powłoki są podatne na oparzenia, więc źródła ciepła nie mogą być układane bezpośrednio na skórę. Należy zwrócić uwagę na fakt, że przy niskich temperaturach zewnętrznych chemiczne pakiety oddają ciepło tylko przez 30–40 minut. Po tym czasie należy je wymienić na nowe.

Nie wolno aktywnie ogrzewać kończyn, ponieważ podobnie jak w przypadku aktywnych ruchów można spowodować gwałtowne obniżenie temperatury narządów wewnętrznych. Ogrzewanie 'własnym ciałem' daje znikome korzyści termiczne i naraża ratownika na wychłodzenie. Nie sposób jednak nie docenić efektu psychologicznego tego sposobu ogrzewania. Przytomne ofiary można poić ciepłymi, dobrze osłodzonymi płynami. Ilość dostarczonego w ten sposób ciepła jest znikoma, ale węglowodany zawarte w napojach są 'paliwem' dla dreszczy. W głębokiej hipotermii nie należy podawać pokarmów stałych (kanapek, batoników itp.). Nie wolno pocierać kończyn, tarcie daje złudne uczucie ciepła i naraża zmarznięte tkanki na uszkodzenie. Podawanie napojów alkoholowych jest absolutnie przeciwwskazane. Alkohol rozszerza obwodowe naczynia krwionośne i obniża poziom cukru we krwi hamując dreszcze. Palony tytoń dodatkowo zwęża, i tak już obkurczone naczynia i zwiększa zagrożenie odmrożeń. Aktywność fizyczna jako sposób ogrzewania spontanicznego jest dozwolona tylko w lekkiej hipotermii (I stopień).

Jeżeli pomimo zastosowania metod ograniczających utratę ciepła, stan ofiary stale się pogarsza, należy wziąć pod uwagę istnienie nierozpoznanych dotychczas obrażeń ciała. Ocena krążenia i oddychania ofiar głęboko wychłodzonych może być trudna. Badanie tętna prowadzić trzeba przez 60 sekund (przy normalnej temperaturze ciała 10 sekund). Jeżeli istnieją wątpliwości należy przeprowadzić przez 3 minuty próbę sztucznego oddychania i ponownie ocenić obecność pulsu. Pochopnie rozpoczęty pośredni masaż serca może wywołać poważne zaburzenia rytmu serca i zatrzymanie krążenia. Jeżeli ratownik, wykluczając zamarznięcie (V stopień hipotermii), stwierdzi zatrzymanie krążenia, powinien natychmiast rozpocząć zabiegi reanimacyjne i kontrolować je do przybycia pomocy.

Komfort cieplny organizmu zależy od warunków zewnętrznych, właściwości ubrania i intensywności wysiłku fizycznego. Sposób ubierania jest więc jednym z ważniejszych elementów zapobiegania wychłodzeniu. Barierę cieplną garderoby tworzą same materiały oraz warstwy powietrza zamknięte pomiędzy nimi. Różnice w jakości izolacji pomiędzy róznymi tkaninami o tej samej grubości są małe i nie mają praktycznego znaczenia. Można zatem przyjąć, że im grubszy materiał (zawierający dużą ilość mikroprzestrzeni powietrznych), im większa ilość warstw, tym lepsza izolacja. Zbyt duża grubość ubrania upośledza jednak odprowadzanie wilgoci, a mokre źle chroni przed zimnem. Bardzo istotne jest więc ograniczanie pocenia poprzez stałe dostosowywanie ilości i jakości garderoby do aktualnej intensywności wysiłku fizycznego. Posiadanie zapasowych części garderoby jest zatem nieodzownym warunkiem bezpieczeństwa. Często i chętnie obecnie stosowana odzież 'oddychająca' doskonale sprawdza się w umiarkowanych warunkach oraz przy szybkich zmianach temperatury zewnętrznej. W bardzo zimnym środowisku punkt zamarzania może jednak przesunąć do wewnątrz, a zamarznięta membrana przestaje usuwać wilgoć. Podobnie, wentylacja może zostać zakłócona, jeżeli zamiast tkaniny odprowadzającej wilgoć ubierze się pochłaniającą np. bawełnianą. Spośród włókien naturalnych znacznie lepsze właściwości od bawełny posiada wełna.

W niesieniu pomocy ofiarom wychłodzenia należy kierować się rozwagą i doświadczeniem; niosący ratunek może być narażony na takie same zagrożenia jak ofiara. Zbyt agresywne i nieskoordynowane działania mogą narazić na niebezpieczeństwo zarówno ratowanego, jak i ratującego.

Zasady postępowania w hipotermii:

  1. Zadbaj o własne bezpieczeństwo, wezwij pomoc.
  2. Osłoń ofiarę od wiatru (okryj, umieść w zacisznym miejscu).
  3. Ułóż ofiarę płasko, nie pozwól wykonywać żadnych ruchów (dotyczy ruchów tułowia i w dużych stawach – biodrach, kolanach, barkach). Jeżeli to konieczne ruchy tak powolne, jak to tylko możliwe.
  4. Jeżeli warunki na to pozwalają, ostrożnie zdejmij mokre ubranie (jeżeli to konieczne – przetnij). Jeżeli nie jesteś w stanie zapewnić osłoniętego, bezpiecznego miejsca, nie zdejmuj ubrania nawet, jeżeli jest mokre.
  5. Nałóż suche ubranie i czapkę. Przez nie okrytą głowę człowiek traci nawet 50 procent ciepła.
  6. Owiń chorego. Najlepiej zastosować 2–3 warstwy: wewnętrzną – folia aluminiowa, środkową – np. koc, śpiwór, zewnętrzną – materiał chroniący przed wiatrem i wilgocią. Jeżeli ubranie jest mokre, mogą być konieczne dodatkowe warstwy.
  7. Jeżeli dreszcze nie występują, ułóż na tułowiu (ale nie bezpośrednio na skórze) 2–3 źródła ciepła. Nie układaj źródeł ciepła na kończynach.
  8. Jeżeli ofiara ma intensywne dreszcze, zewnętrzne źródła ciepła mogą nie być potrzebne.
  9. Drżenia mięśniowe są dobrym i pożądanym objawem. Jeżeli dreszcze nie występują, albo zaczynają zanikać to ofiara jest w niebezpieczeństwie.
  10. Przytomnym podaj do wypicia ciepłe, dobrze osłodzone płyny. Przy zaburzeniach świadomości nie podawaj pokarmów stałych (kanapek, batoników itp.).
  11. Nie pocieraj dłoni ani stóp, nie podawaj alkoholu, nie pozwalaj palić tytoniu.
  12. Stale oceniaj stan ofiary (stan świadomości, krążenia i oddychania).
  13. Jeżeli stwierdzisz zatrzymanie krążenia, rozpocznij zabiegi reanimacyjne i prowadź je do czasu przybycia pomocy.

Sylweriusz Kosiński
lekarz medycyny, ratownik TOPR

Centrum Leczenia Hipotermii Głębokiej