TOPR

Fundacja Ratownictwa Tatrzańskiego TOPR

Wspieramy ratownictwo górskie w Tatrach

Jesteśmy Organizacją Pożytku Publicznego, możesz podarować nam 1% Swojego podatku

TOPR
Jeden procent

Poniższy artykuł autorstwa Adama Maraska został opublikowany w serwisie www.nieznanetatry.com

Zima w Tatrach. Bezpieczny skituring

Jak postępować, by wycieczki skiturowe były dla nas czasem radosnych przeżyć a nie pasmem udręki czy nieszczęścia?

Część 1. Zasady ogólne

Zagrożenia w terenie podczas uprawiania narciarstwa wysokogórskiego

Uprawianie narciarstwa wysokogórskiego daje wiele radości, satysfakcji i zdrowia. By tylko te doznania nam towarzyszyły, trzeba być świadomym, że do uprawiania narciarstwa wysokogórskiego, jak do każdej działalności, trzeba się odpowiednio przygotować. Zacząć trzeba od:

 

  • nabycia odpowiedniej wiedzy dotyczącej zagrożeń występujących podczas uprawiania tego rodzaju narciarstwa,
  • nabycia umiejętności posługiwania się sprzętem lawinowym,
  • nabycia odpowiednich umiejętności narciarskich,
  • przygotowania kondycyjnego,
  • doboru odpowiedniego sprzętu,
  • doboru współtowarzyszy.

Narciarstwo wysokogórskie oprócz radości z jego uprawiania niesie również zagrożenia. By ich uniknąć lub je zminimalizować musimy wiedzieć, co może nam grozić zimą w terenie górskim czy wysokogórskim, oraz jak tych zagrożeń unikać, czy redukować je do akceptowalnego minimum. Te teksty to próba usystematyzowania tych zagrożeń oraz kilka rad, jak ich unikać.

Zagrożenia lawinowe

W latach 1996 – 2010 na ternie Polskich Tatr doszło do 41 wypadków lawinowych, w których porwanych przez lawiny zostały 134 osoby. Z porwanych osób 39 zginęło, 27 zostało rannych a 68, czyli połowa nie odniosła obrażeń.

Z przytoczonych danych wynika, że z chwilą zaistnienia wypadku lawinowego mamy tylko 50% szans by wyjść z niego cało. Jest to więc najpoważniejsze zagrożenie, z którym możemy się spotkać podczas uprawiania narciarstwa.

Szanse na przeżycie osób porwanych i całkowicie zasypanych przez lawinę są niewielkie. W ostatnich latach z całkowicie zasypanych 50–ciu osób przeżyło tylko 11, w tym 7 odkopanych przez współtowarzyszy, a 2 przez ratowników. Kolejnym dwóm osobom przywrócono podstawowe funkcje życiowe, ale pozostały w śpiączce.

Stąd trzeba wysnuć jeden logiczny wniosek – należy robić wszystko, by nie dać porwać się lawinie. Jak to zrobić? Tu jedyna logiczna rada, to szkolić się na dobrych kursach lawinowych organizowanych między innymi przez TOPR czy przewodników IVBV, by posiąść podstawową wiedzę o zagrożeniach lawinowych. Tam dowiemy się że:

  • każda skitura powinna być właściwie zaplanowana,
  • na skitury nie powinniśmy wychodzić samotnie, tylko co najmniej w dwu- a lepiej w kilkuosobowym zespole,
  • każdy z uczestników skitury powinien mieć zestaw lawinowy (sondę, łopatkę, detektor) i umieć się nim posługiwać, a tę umiejętność posiądzie na kursie lawinowym,
  • mieć zawsze przy sobie naładowany telefon komórkowy, by w razie wypadku lawinowego natychmiast wezwać ratowników.

Tu kilka słów komentarza. Ze statystyk wypadków lawinowych wynika, że osoby porwane przez lawinę i całkowicie zasypane, jeśli nie doznają śmiertelnych urazów podczas spadania z lawiną i jeśli zdążą przed zatrzymaniem lawiny utworzyć wokół głowy wolną przestrzeń, tak zwaną poduszkę powietrzną, mają w ciągu 15 minut ponad 90% szans na przeżycie. Po około 40 min szanse na przeżycie spadają do 25%. A dopiero w tym czasie na lawinisko są w stanie przybyć pierwsi ratownicy, pod warunkiem, że jest lotna pogoda, do akcji ratunkowej można wykorzystać śmigłowiec i o wypadku ratownicy zostali powiadomieni tuż po zdarzeniu.

Stąd szybkiej i skutecznej pomocy mogą udzielić tylko współtowarzysze wycieczki pod warunkiem posiadania przez wszystkich zestawów lawinowych i umiejętności posługiwania się nimi.

Dlatego, by zabieranie i używanie sprzętu lawinowego „weszło nam w krew” powinniśmy go zawsze zabierać ze sobą nawet na najbezpieczniejszą skiturę, a detektor włączać z chwilą jej rozpoczęcia.

Zagrożenia związane z terenem

Skitury powinniśmy planować w zależności od naszych umiejętności narciarskich, sił fizycznych i warunków atmosferycznych. W warunkach wysokogórskich należy tak dobierać trasy zjazdu, by technika narciarska jaką posiadamy była wystarczająca dla bezpiecznego zjazdu. W eksponowanym terenie nie można podczas zjazdu pozwolić sobie na upadek, gdyż przynieść to może poważne konsekwencje. Najlepiej, gdy zjeżdżamy drogą podejścia, gdyż jesteśmy już zaznajomieni z terenem i warunkami śniegowymi, jakie panują na trasie. Gdy nie jest to możliwe jako pierwszy powinien zjeżdżać „najlepszy narciarz”, który poinformuje o warunkach podczas zjazdu, a sam zjazd powinien odbywać się pojedynczo i na „widoczność”, tak by wszyscy uczestnicy skitury byli w zasięgu wzroku.

Zagrożenia związane z pogodą

Tu największym problemem są ograniczona widoczność, niska temperatura i wiatr.

Ograniczona widoczność na przykład spowodowana przez mgłę może doprowadzić do pobłądzenia. Skutecznym jest w takim wypadku posługiwanie się mapą i kompasem albo GPS-em z wpisaną w niego trasą. Szczególnie ważne jest to w nieznanym, wysokogórskim terenie i na lodowcach.

Mgła dodatkowo powoduje zaburzenie błędnika, co może skutkować niekontrolowanymi upadkami podczas zjazdu. Ponadto przy ograniczonej widoczności nie jesteśmy w stanie ocenić w terenie zagrożenia lawinowego.

Na skitury powinniśmy zabierać odpowiednie ubranie, które pozwoli nam nie przegrzać się podczas intensywnego podejścia, ale uchroni nas przed wychłodzeniem, gdy będzie niska temperatura, wilgotność i silny wiatr. Przy temp. 0 st. C i wietrze 10 m/s temp odczuwalna wynosi –14 st. C. Ze wzrostem prędkości wiatru znacznie obniża się temperatura odczuwalna. Jeśli do tego dodamy wyczerpanie organizmu spowodowane długim i intensywnym podejściem, może dojść do wychłodzenia organizmu, gdy nie będziemy mieli odpowiedniego ubrania i gdy nie będziemy mieli się gdzie schronić przed wiatrem. Jest to poważny problem dla skiturowców o zacięciu sportowym, którzy przedkładają „lekkość plecaka” nad zabezpieczeniem się przed niską temperaturą, wilgocią i wiatrem.

Część 2. Zagrożenia lawinowe

Lawiny stanowią jedno z największych zimowych niebezpieczeństw dla narciarzy, turystów, taterników, czyli dla tych, którzy zimą przebywają w górach. By powstały lawiny muszą zaistnieć odpowiednie warunki terenowe, śniegowe i pogodowe. Często czynnikiem wywołującym lawiny jest oddziaływanie człowieka na pokrywę śnieżną.

Warunki terenowe

Czynniki lawinotwórcze związane z terenem to:

  • położenie geograficzne danego pasma górskiego,
  • położenie grani, dolin, kotlin w stosunku do kierunku najczęściej wiejących wiatrów,
  • ukształtowanie terenu,
  • nachylenie i ekspozycja stoków,
  • rodzaj i charakter podłoża i jego pokrycie przez szatę roślinną.

Wszystkie wymienione wyżej czynniki lawinotwórcze związane z terenem są istotne, ale najważniejsze to nachylenie i ekspozycja stoków oraz kierunek, z którego najczęściej wieją wiatry, by móc określić gdzie znajdują się stoki zawietrzne.

Liczba wypadków a nastomienie stoków

W wyniku obserwacji schodzących lawin stwierdzono, że najniebezpieczniejsze lawinowo są stoki o nastromieniu zawartym pomiędzy 30 a 45 stopni. Poniżej lawiny ruszają tylko w katastroficznych warunkach. Powyżej 45 stopni jest już na tyle stromo, że padający śnieg się nie odkłada, tylko zsuwa na bieżąco.

W Tatrach podobnie jak w Alpach na stokach o nastromieniu:

  • 30 – 35 stopnie zdarzyło się 15% wypadków lawinowych
  • 36 – 40 stopni zdarzyło się 49% wypadków
  • Powyżej 40 stopni doszło do 36% wypadków lawinowych

czyli najbardziej niebezpieczne lawinowo są stoki o nastromieniu 35 – 45 stopni.

Liczba wypadków lawinowych a nastomienie stoku

Procent wypadków lawinowych a nastromienie stoków

Tak więc istotnym jest, by poruszając się na nartach wiedzieć na jak stromym stoku się znajdujemy. Ta informacja musi być skorelowana z ogłoszonym stopniem zagrożenia lawinowego

Liczba wypadków a wystawa stoku

Drugim najistotniejszym czynnikiem jest ekspozycja terenu, która wpływa na tempo przemiany śniegu.

W wyniku badań pokrywy śnieżnej stwierdzono, by dochodziło do korzystnej przemiany śniegu tak zwanej metamorfozy destrukcyjnej (redukcyjnej) stabilizującej pokrywę śnieżną a więc zmniejszającej zagrożenie lawinowe musi być dostarczona energia (promieniowanie) oraz odpowiednia temperatura. Okazało się, że na stokach o wystawie S korzystna przemiana śniegu zachodzi około 7 razy szybciej niż na stokach o wystawie N. Czyli na to by uzyskać na stokach o wystawie N taką stabilizującą przemianę śniegu, jak na stokach S w ciągu jednego dnia, potrzeba tygodnia. Te obserwację potwierdzają analizy wypadków lawinowych, z których wynika, że na stokach o wystawie W-N-E doszło do 70% wszystkich wypadków lawinowych. Stąd dla nas ważna informacja, że od początku zimy mniej więcej do drugiej połowy marca stoki o wystawie N są zdecydowanie bardziej niebezpieczne niż stoki o wystawie S.

Liczba wypadków lawinowych a wystawa stoku

Procent wypadków lawinowych a wystawa stoków

Dobrze jest, gdy znamy z lata teren, po którym poruszamy się zimą, bo wiemy jaka jest rzeźba terenu, ukształtowanie i pokrycie szatą roślinną. Dla tych, którzy w danym terenie są pierwszy raz, ta informacja skryta jest pod śniegiem. A nie bez znaczenia jest to, czy poruszamy się na nartach po stromym, gładkim, trawiastym stoku, czy porośniętym kosówką lub wyrzeźbionym kiedyś przez lodowiec z licznym karami, kotłami, dużymi głazami, które to do pewnego momentu stabilizują pokrywę śnieżną.

Gdy tej wiedzy nie mamy, dobrze jest przed wyruszeniem na skiturę poczytać przewodnik, przeglądnąć pod tym kątem mapę, lub dowiedzieć się od tych, którzy znają dany teren.

Część 3. Warunki atmosferyczne i „dekalog skiturowca”

Warunki śniegowe

Od chwili opadów, śnieg zaczyna się przeobrażać. Kolejne opady, do których dochodzi w różnych i zmiennych warunkach atmosferycznych, powodują że powstaje niejednorodna pokrywa śnieżna utworzona z różnorodnych warstw, w różnym stopniu zmetamorfizowanych. Warstwy te mają różne własności fizyczne takie jak budowa i wielkość kryształów, wilgotność, twardość, temperaturę, gęstość. Ta różnorodność oraz wpływ warunków atmosferycznych powoduje, że w końcowym efekcie pokrywa śnieżna w różnych miejscach stoku ma różną stabilność. I to jest zła wiadomość dla tych, którzy wkraczają w pokryty śniegiem odpowiednio stromy teren. Zła dlatego, że nie można ocenić (nie badając całego stoku) gdzie znajdują się najmniej stabilne miejsca na stoku.

Mówiąc o opadach bardzo istotnym jest ilość spadłego śniegu w jednostce czasu. Im bardziej intensywne opady w krótszym czasie, tym większe jest zagrożenie lawinowe. Przy długotrwałych opadach krytyczna wartość świeżego opadu to przyrost pokrywy 5 cm/godz., a całego jednorazowego opadu około 30 cm. Wtedy to przyrost ilości świeżo spadłego śniegu jest większy o tempa osiadania i wiązania się warstwy spadłego śniegu. Ważnym jest również, czy śnieg pada w korzystnych czy niekorzystnych warunkach (o czym poniżej) i na jaką warstwę śniegu spadnie.

Według znanego szwajcarskiego eksperta lawinowego Wernera Muntera krytyczna ilość świeżego śniegu spadłego podczas jednego ciągłego opadu, który może trwać kilka dni, dla wycieczek narciarskich (skiturowych) wynosi:

  • 10 – 20 cm przy niekorzystnych warunkach
  • 20 – 30 cm przy mieszanych warunkach
  • 30 – 50 cm przy korzystnych warunkach

Warunki niekorzystne:

  • silny wiatr (13 m/s i więcej),
  • niskie temperatury (poniżej –8 st. C),
  • warstwa lodoszreni lub szronu powierzchniowego, na którą pada nowy śnieg,
  • nie jeżdżony przez narciarzy stok.

Warunki korzystne:

  • słaby wiatr,
  • temperatura w okolicach 0 st. C zwłaszcza na początku opadów,
  • deszcz przechodzący w śnieg,
  • przejeżdżony przez narciarzy stok.

Należy pamiętać, że najbardziej niebezpieczny jest pierwszy dzień po opadzie śniegu.

Temperatura

Jest jednym z głównych czynników mających wpływ na przeobrażenie (metamorfozę) śniegu i tworzenie warstw w pokrywie śniegowej. Śnieg jest złym przewodnikiem ciepła, dlatego przenikanie temperatury w głąb pokrywy śnieżnej jest dość długotrwałe. Rozkład temperatury w pokrywie jest zróżnicowany i zależy od grubości pokrywy, temperatury powietrza, przy której następował opad śniegu i budowy poszczególnych warstw. Największe wahania temperatury i zwykle najniższa temperatura występuje w 20 – 30 cm wierzchniej warstwie pokrywy tak zwanej warstwie czynnej. Im niższa temperatura powietrza, tym wolniejszy proces metamorfozy. Najwyższa temperatura panuje z reguły w dolnej, przygruntowej warstwie śniegu. Tam dochodzi do procesu sublimacji i w konsekwencji do ubytku kryształów a osadzania pary wodnej i nabudowywania kryształów w wyższych warstwach. Powstaje w efekcie rozluźnienie dolnych warstw a w wyższych warstwach powstaje tzw szron wgłębny, który tworzy wewnętrzną, niewidoczną dla oka warstwę poślizgową dla nadległych warstw śniegu.

Z kolei niskie temperatury powodują zjawisko kurczenia się masy śnieżnej, co prowadzi do pęknięć i znacznego zmniejszenia stabilności pokrywy.

Przy dłuższym działaniu dodatnich temperatur dochodzi do topnienia wierzchniej warstwy śniegu i przenikania cząsteczek wody w głąb pokrywy. Gdy w nocy nie ma ujemnych temperatur woda przenika coraz głębiej aż do gruntu. Powoduje to powstanie ciężkiego, mokrego śniegu, co w konsekwencji doprowadza na wiosnę do wyzwolenia lawin gruntowych.

Proces przemiany pokrywy śnieżnej jest procesem ciągłym, trwającym cała zimę a temperatura ma istotny wpływ na stabilizację lub destabilizację pokrywy śnieżnej.

Jeśli nie mamy dużego doświadczenia w ocenie zagrożenia niekorzystne, destabilizujące przemiany zachodzące wewnątrz pokrywy śniegowej mogą być dla nas niemiłym w skutkach zaskoczenie podczas skitury.

Wiatr

Wiatr wraz z odpowiednimi warunkami terenowymi jest jednym z ważnych czynników lawinotwórczych. Jego działanie polega na:

  • wywiewaniu i ubijaniu śniegu na stokach dowietrznych,
  • przenoszeniu i osadzania śniegu pod graniami na stokach zawietrznych w postaci poduch i klinów,
  • budowie nawisów po zawietrznej stronie grani,
  • rozdrabnianiu (mieleniu) płatków śniegu podczas ich transportu na stronę zawietrzną.

Oddziaływanie wiatru na pokrywę śnieżną, kierunek z jakiego wiał oraz prędkość można zauważyć po:

  • smugach śnieżnych w rejonie grani,
  • wielkości nawisów,
  • odłożonych poduchach i klinach przewianego śniegu.

Przyjmuje się, że przenoszenie śniegu odbywa się, gdy prędkość wiatru przekroczy 7 m/s. Im większa prędkość wiatru, tym więcej śniegu zostanie przeniesione na stronę zawietrzną. Powoduje to destabilizację pokrywy na stokach zawietrznych i nieraz wystarczy niewielki impuls np. przejazd narciarza by wyzwolić lawinę.

Mechanika schodzenia lawin

Do zejścia lawiny dochodzi wtedy, gdy siły kohezji, adhezji, tarcia są zbyt małe by utrzymać cała pokrywę śnieżną lub jej górną warstwę śniegu na odpowiednio stromym zboczu.

Najczęściej jednak do wyzwolenia lawiny dochodzi w wyniku dodatkowego impulsu np. przejazdu, czy przejścia narciarza. Następuje wtedy zaburzenie chwiejnej równowagi pomiędzy siłami podtrzymującymi pokrywę śnieżną, a siłami rozrywającymi, powstającymi w wyniku ciężaru warstw i pełzania śniegu po stromym zboczu. W miejscu krytycznej równowagi następuje pęknięcie pokrywy i rusza lawina.

Takimi najbardziej podatnymi miejscami na pęknięcia pokrywy śnieżnej są miejsca gdzie działają siły rozciągające.

Wykres sił rozciągających i ściskających

Wykres sił rozciągających i ściskających

Klasyfikacja lawin

Najpopularniejsza wśród narciarzy, to klasyfikacja lawin według rodzaju śniegu, z którego powstaje lawina.

Rozróżniamy:

  • Lawiny pyłowe

    Powstają tuż po opadach śniegu (puchu) w temperaturze poniżej &nndash;10 st. C. Lawiny te powstają w pierwszy okresie zimy. Głównym niebezpieczeństwem jest prędkość z jaką porusza się lawina ( do 300 km/godz. na bardzo stromych, długich stokach). Przed czołem lawiny wytwarza się duże ciśnienie, a śnieżny pył wciska się wszędzie powodując uduszenie. Gdy człowiek znajdzie się w torze takiej dużej lawiny z reguły nie ma szans na przeżycie. W Tatrach nie ma warunków do powstawania dużych, groźnych w skutkach lawin pyłowych.

  • Lawiny deskowe
    1. Deski miękkie

      Lawiny te powstają z reguły na stokach zawietrznych, gdzie w wyniku działania wiatru wiejącego z niewielką prędkością osadza się dodatkowa warstwa śniegu w postaci poduch i klinów, przeniesiona ze stoków dowietrznych. Zazwyczaj do wywołana takiej lawiny potrzebny jest dodatkowy impuls np. przejazdu narciarza. Pokrywa śnieżna pęka w wyniku przenoszenia naprężeń nieraz na znaczną odległość. Lawina rusza od razu z dużą prędkością zsuwając się po wewnętrznej warstwie poślizgowej. Lawiny te mogą również powstać podczas intensywnych opadów, gdy śnieg pada na warstwę poślizgową np. szreń.

    2. Lawiny gipsowe – deski twarde

      Z reguły powstają na stokach dowietrznych, gdzie w wyniku działania wiatru powstają śniegi gipsowe. Gipsy mogą powstawać również na stokach zawietrznych w wyniku przenoszenia śniegów przez wiatr wiejący z dużą prędkością. Śnieg ten jest twardy, kruchy. Pod warstwą gipsów powstają puste przestrzenie, w których wyniku osiadania śniegu gromadzi się powietrze. Najczęściej lawiny te wywoływane są przez narciarzy lub turystów, którzy swoim ciężarem przecinają śniegi gipsowe.

    3. Lawiny gruntowe

      Lawiny te powstają z reguły na wiosnę, gdy śnieg jest mokry, przesiąknięty wodą aż do gruntu. Warstwą poślizgową jest zmetamorfizowana przygruntowa warstwa śniegu, lub najczęściej woda cieknąca po gruncie. Ciężar 1 m3 takiego śniegu dochodzi do 600 – 700 kg. Spadająca lawina niszczy i łamie wszystko na swej drodze. Człowiek porwany przez taką lawinę nie ma szans na przeżycie.

Działanie człowieka

Jeśli jesteśmy świadomi zagrożeń lawinowych, mamy spore lawinowe doświadczenie, postępujemy według ustalonych reguł, i mamy szczęście, to jest spora szansa na uniknięcie wypadku lawinowego. Najczęściej jednak, gdy dochodzi do takiego wypadku okazuje się, że brakło nam jakiego wymienionego wyżej elementu.

Trzeba więc przyjąć do wiadomości, że jeśli w górach leży śnieg to jest zagrożenie lawinowe. Może być ono większe lub mniejsze, ale zawsze jest i nasze postępowanie w górach to jeden z możliwych elementów sprowokowania lawiny.

Co więc robić by uniknąć lawin?

  1. Dobrze jest posiąść wiedzę o lawinach na dobrych kursach lawinowych.
  2. Zimą w góry nie wychodzić samotnie.
  3. Idąc na skitury należy zawsze mieć ze sobą sprzęt lawinowy (sonda, łopatka, detektor, plecak ABS) i umieć się tym sprzętem posługiwać.
  4. Do każdej wycieczki dobrze się przygotować.
  5. Mieć ze sobą naładowany telefon komórkowy z wpisanym numerem służby ratunkowej.
  6. W miejscu zamieszkania pozostawić informację o trasie wycieczki i przewidywanej godzinie powrotu.
  7. W czasie wycieczki skiturowej obserwować wszelkie oznaki wzrostu zagrożenia lawinowego.
  8. Nie wstydzić się zawrócić, gdy mamy wewnętrzne przeświadczenie, że robi się dla nas niebezpiecznie.
  9. Gdy jesteśmy świadkami wypadku lawinowego powiadomić ratowników podając miejsce zdarzenia, ile osób zostało porwanych i zasypanych, jaka jest pogoda (czy może dolecieć śmigłowiec)
  10. Przystąpić wraz z pozostałymi uczestnikami do akcji ratunkowej, pamiętając, że z każdą minutą maleją szanse na uratowanie zasypanego.

Część 4. Jak rozpoznać zagrożenie lawinowe i zaplanować bezpieczną skiturę?

Największym problemem jest odpowiedzenie sobie na pytanie iść na skiturę czy nie iść, a jeśli już zdecydujemy się iść to, czy w terenie jest bezpiecznie czy może w pewnym momencie lepiej zawrócić.

Najprościej byłoby odpowiedzieć, że jeśli masz problemy, brak zimowego doświadczenia i umiejętności oceny zagrożenia lawinowego, to lepiej wybrać trasę, gdzie takich zagrożeń nie ma lub na skiturę wybrać się z przewodnikiem posiadającym taką wiedzę. Tego typu doświadczenia i wiedzę zdobywa się latami.

Gdy jednak chcemy wędrować sami, to należy wiedzieć, że o większości wypadków lawinowych decyduje kilka głównych czynników:

  1. stopień zagrożenia lawinowego,
  2. nachylenie stoku w najstromszym miejscu naszej tury,
  3. wystawa stoku,
  4. czy stok jest przejeżdżony,
  5. wielkość grupy i odstępy podczas podejścia i zjazdu.

Jest kilka metod szacowania zagrożenia lawinowego. Jedną z nich jest metoda Stop or Go, która pokazuje schemat postępowania na etapie planowania wycieczki skiturowej oraz postępowania w czasie podejścia i zjazdu.

Stop or Go

Iść czy nie iść – oto jest pytanie. Takie Hamletowskie rozterki musi przeżywać każdy, kto uprawia narciarstwo pozatrasowe, ski alpinizm czy po prostu chodzi zimą po górach i musi brać pod uwagę występujące zagrożenie lawinowe.

Teoria „Stop or Go” zapisana na niewielkim kartoniku zmusza nas na odpowiedzenie sobie na kilka istotnych pytań. W zależności od uzyskanych odpowiedzi prościej jest nam podjąć decyzję iść (zjechać) czy nie iść. Iść dalej czy zawrócić.

Dobrze podjęta decyzja da nam radość ze zjazdu, podejścia czy całej wycieczki. Decyzja zła może zaważyć na naszym życiu.

By móc w pełni i bezpiecznie wykorzystywać „Stop or Go” należy mieć sporą górską wiedzę, doświadczenie w ocenie sytuacji lawinowej w terenie, umieć pracować z mapą, kompasem, być po części psychologiem, gdy przyjdzie nam mieć pod opieką grupę osób, z którymi wspólnie będziemy uprawiać zimowe „ekstremy”.

Stop or Go podzielone jest na dwa człony (dwa stopnie kontroli). Pierwszy to podjęcie właściwej decyzji, drugi to działania, które musimy podjąć by zapewnić bezpieczeństwo.

Kontrola1: sprawdź stopień zagrożenia lawinowego i przygotuj wycieczkę
I st. (małe) II st. (umiarkowane)
Unikaj miejsc o nachyleniu 40 st. i więcej
III st. (znaczne)
Unikaj stoków z miejscami o nachyleniu 35 st. i więcej
IV st. (duże)
Unikaj rejonów z miejscami o nachyleniu 30 st. i więcej
V st. (bardzo duże)
Zaniechaj wszelkich wycieczek
Kontrola 2: sprawdzaj warunki śniegowe i lawinowe, przed i w czasie wycieczki
Czy jest świeży śnieg? Czy śnieg jest przewiany? Widać spadające lub świeżo spadłe lawiny? Czy śnieg jest mokry? Czy po obciążeniu śniegu słychać dudnienie?
STÓJ, jeżeli na którekolwiek pytanie odpowiedziałeś TAK
IDŹ, jeżeli spełniasz warunki z kontroli 1, a na pytania odpowiedziałeś NIE
Standardowe przygotowania przed wycieczką
Planowanie Wyjście Zjazd
  • Pogoda
    widzialność, wiatr, opad, temperatura
  • Sytuacja lawinowa
    stopień zagrożenia, niebezpieczne miejsca
  • Orientacja
    mapa, przewodnik, literatura, nachylenie terenu, ekspozycja, trasa
  • Sprzęt ratowniczy
    detektor, sonda, łopatka
  • Sprawdzanie detektorów
  • Odstępy 10 m od 30 st.
  • Prawidłowe wykorzystanie ukształtowania terenu
Uwaga: zjazd ≠ podchodzenie
Uwaga: zjazd = teren nieznany
  • odstępy 30 m
  • od 30 st. zjeżdżać pojedynczo
  • zrozumiałe komendy
  • Obserwuj zmiany śniegi, wykonaj przekrój i test stabilności
  • Porównuj teren z mapą
  • Tempo i przerwy dostosuj do całej grupy
Sygnały ostrzegające o niebezpieczeństwie
  • powstawanie hałasów podczas poryszania się po śniegu
  • schodzące lawiny
  • zsuwy śnieżne na odległość (przenoszenie naprężeń)
  • wyczywalne wibracje
Krytyczny opad śniegu
  • powyżej 10 – 20 cm (w niekorzystnych warunkach)
  • niska temperatura –8 st. C lub niższa
  • zbocza rzadko uczęszczane
  • wiatr powyżej 50 km/h

I stopień kontroli

Po pierwsze należy zapoznać się z ogłoszonym i przewidywanym stopniem zagrożenia lawinowego.

Stopień zagrożenia lawinowego powinien determinować nasze dalsze postępowanie.

Należy:

  • przy II stopniu zagrożenia zrezygnować ze stoków o nastromieniu 40 st. i więcej,
  • przy III stopniu zagrożenia zrezygnować ze stoków o nastromieniu 35 st. i więcej,
  • przy IV stopniu zagrożenia zrezygnować ze stoków o nastromieniu 30 st. i więcej.

Należy dodać, że dotyczy to stoków o wystawie NE–N–NW, czyli generalnie stoków o wystawie północnej.

Do tego należy dodać następną uwagę. Przy określonym stopniu zagrożenia należy brać pod uwagę mniejszy lub większy obszar terenu, na który możemy oddziaływać idąc na nogach, czy poruszając się na nartach pojedynczo lub w grupie.

Przyjmuje się, że:

  • przy I stopniu zagrożenia oddziaływujemy na pokrywę śnieżną miejscowo,
  • przy II o należy uwzględnić okrąg o średnicy 20 m,
  • przy III o należy uwzględnić cały stok,
  • przy IV o należy uwzględnić cały otaczający nas teren, czyli praktycznie nie należy wychodzić w góry.

Co to w praktyce oznacza. Dokładnie to, że im większy stopień zagrożenia, tym większy obszar oddziaływania przez nas na pokrywę śnieżną, tym na większą odległość mogą być przenoszone w pokrywie śnieżnej naprężenia i z większej odległości możemy sprowokować zejście lawiny.

II stopień kontroli

To przede wszystkim poszukiwanie w terenie oznak zagrożenia lawinowego. Pięć postawionych pytań to zredukowanie zagrożeń do tych najistotniejszych, czy pierwszoplanowych zagrożeń, które bystry i znający się na rzeczy obserwator dostrzeże w terenie.

  1. Czy jest świeży śnieg?

    Tu nie wystarczy odpowiedzieć, że jest, tylko należy zdać sobie sprawę ile go jest, ile spadło śniegu w ciągu ostatniej doby, jaki to jest rodzaj śniegu, na jaki rodzaj śniegu w starej pokrywie nowy śnieg napadał, czy śnieg padał w warunkach korzystnych czy niekorzystnych.

  2. Czy śnieg jest przewiany?

    Jeśli odpowiedź jest twierdząca, to jaka była siła i kierunek wiatru, który przewiewał śnieg na stoki zawietrzne. To pozwoli nam określić, gdzie znajdują się stoki zawietrzne i tam będziemy szukać oznak przewianego i odłożonego przez wiatr śniegu.

  3. Czy widać spadające lub świeżo spadłe lawiny?

    Jeśli nie to, czy na pewno jest bezpiecznie. Może to ja pierwszy wyruszyłem w teren i to ja mogę sprowokować lawinę.

  4. Czy jest mokry śnieg?

    Jeśli jest to znaczy, że nastąpił wzrost temperatury. Kolejne pytanie to, czy wzrost temp był gwałtowny, destabilizujący pokrywę, czy śnieg jest bardzo mokry i jak zmiana temp. wpływa na przemianę śniegu.

  5. Czy po obciążeniu pokrywy śnieżnej słychać odgłosy pękania, osiadania śniegu?

Jeśli na któreś z tych pytań odpowiedziałeś TAK nie idź! Czyli STOP.

Możesz iść, jeśli spełniasz warunki z I stopnia kontroli a na pytania z II stopnia kontroli za każdym razem odpowiedziałeś NIE.

Druga strona karty Stop or Go to 3 standardowe działania przed i w czasie wycieczki (skitury).

I Planowanie

Obejmuje ono sprawdzenie:

1. pogody

Ponieważ pogoda jest jednym z czynników lawinotwórczych, koniecznym jest sprawdzenie prognozy pogody na zaplanowany dzień wyjścia w góry oraz sprawdzenia, jak kształtowała się pogoda w poprzednim czasie. Czy były opady śniegu, jeśli tak to jak intensywne, z którego kierunku i z jaką siłą wiał wiatr, czy przemieszczał śniegi ze stoków dowietrznych na zawietrzne i czy w związku z tym na stokach zawietrznych należy spodziewać się odłożonego w postaci desek klinów i poduch przewianego śniegu .Należy sprawdzić jak kształtowała się temperatura, czy przez dłuższy czas po opadach panował mróz, czy może był wzrost temperatury, który na stokach o wystawie N przyspieszył metamorfozę śniegu.

2. sytuacji lawinowej

Należy zapoznać się z komunikatem lawinowym. Jaki jest aktualnie stopień zagrożenia lawinowego, o czym w tym komunikacie informują odpowiednie służby (W Polsce TOPR w Tatrach, GOPR w pozostałych górach południowej Polski). Gdzie przebiega izoterma zero, czy pokrywa śniegowa jest stabilna czy nie? Czy jest informacja o ewentualnej warstwie poślizgowej w pokrywie śniegu. I wreszcie jaka jest tendencja zagrożeń lawinowych. Czy przewidywany jest wzrost zagrożenia, czy sytuacja lawinowa jest i będzie stabilna, czy może spodziewane jest zmniejszenie stopnia zagrożenia lawinowego.

3. mapy i przewodnika

Ważna czynność zaplanowania z mapą, przewodnikiem trasy wycieczki i zjazdu. Należy określić potencjalnie niebezpieczne miejsca w czasie wycieczki (nastromienie, konieczność przekraczania naturalnych torów lawinowych, magazynów śniegu jak żleby, jary, kotły), po stokach o jakiej wystawie będziemy wędrować czy zjeżdżać. Wreszcie jaki czas jest nam potrzebny na pokonanie zaplanowanej trasy. Oprócz mapy i przewodnika dobrze jest zasięgnąć informacji u miejscowych ratowników czy przewodników. Jaka faktycznie jest sytuacja w terenie, czy na planowanej przez nas trasie jest bezpiecznie. Czy może lepiej ze względów bezpieczeństwa zmienić plany.

4. składu i sprawności grupy, z którą przyjdzie nam działać

Ważną rzeczą jest informacja o ludziach, z którymi przyjdzie nam wędrować. Jakie posiadają górskie, czy narciarskie umiejętności, jaką górską zimową wiedzę, jaką mają kondycję, wreszcie czy przewidywalne i racjonalne będą ich zachowania w sytuacjach zagrożenia.

5. posiadanego sprzętu zabezpieczającego: detektory lawinowe, sondy, łopatki

Należy sprawdzić, czy każdy uczestnik wycieczki posiada detektor lawinowy, sondę i łopatkę. Czy może posiada również płytki Recco-reflektora. Czy umieją pewnie posługiwać się detektorami lawinowymi, sondami.

II Wyjście

Przed wyjściem należy sprawdzić, czy każdy z uczestników wycieczki ma włączony na nadawanie detektor lawinowy.

W czasie podchodzenia prowadzący grupę musi cały czas sprawdzać, czy ogłoszony stopień zagrożenia odpowiada temu co widzi w terenie. Czy według niego wszystko wskazuje na to, że zagrożenie może być wyższe.

Kolejną sprawa to wybór odpowiedniej trasy podejścia wykorzystując ukształtowanie terenu i konfrontując to z mapą i zaplanowaną na mapie trasą podejścia. W terenie o odpowiednim nastromieniu zachowanie należytych odstępów.

Cały czas należy obserwować teren, zmiany w pokrywie śnieżnej. W miejscach odpowiednio stromych, tam gdzie przyjdzie nam wędrować należy wykonać przekrój pokrywy śnieżnej i testy stabilności.

III Zjazd

Czyli najprzyjemniejsza część wycieczki. Jeśli nie zjeżdżamy terenem podejścia to należy przyjąć, teren zjazdu jest dla nas terenem nieznanym. W czasie zjazdu należy przestrzegać kilku podstawowych zasad:

  1. zachować odpowiednie odstępy,
  2. zatrzymywać się w miejscach bezpiecznych, czyli takich, gdzie obecność całej grupy nie będzie miała wpływu na niebezpieczne oddziaływanie na pokrywę śnieżną,
  3. gdy nastromienie stoku przekraczać będzie 30 st. zjeżdżać należy pojedynczo, a pozostali uczestnicy wycieczki muszą obserwować zjeżdżającego,
  4. prowadzący grupę musi wcześniej porozumieć się z grupą co do zasad zjazdu i komend np. zezwalających na zjazd następnemu uczestnikowi,
  5. należy jako ostatniego zjeżdżającego wyznaczyć osobę najlepiej jeżdżącą w grupie, która będzie miała za zadanie pomóc innym w razie upadku,
  6. tempo zjazdu (jak i podejścia) należy dostosować do najsłabszego w grupie.

To tyle o niewielkim kartoniku „Stop or Go”. Ma on na celu uporządkowanie naszych działań tak, by nie przeoczyć rzeczy najważniejszych. Ale trzeba pamiętać, że system ten opiera się przede wszystkim na wiedzy i doświadczeniu przewodnika grupy. Chodzi mi tu głównie o wiedzę na temat lawin, czynników lawinotwórczych, znajomości śniegu i wpływu pogody na kształtowanie się pokrywy śnieżnej oraz doświadczeniu mogącym pomóc w ocenie zagrożenia w terenie.

Wiedzy tej nie da się wyczytać z kartonika „Stop or Go” . Wiedzę tę i doświadczenie zdobywać trzeba latami. I niech się nam nigdy nie wydaje, że posiedliśmy całą lawinową wiedzę. Bo nigdy tak nie jest. Dla tych którym wydaje się, że są już lawinowymi ekspertami przytaczam maksymę Wernera Muntera, wielkiego eksperta lawinowego z Instytutu Lawinowego z Davos: Ekspercie uważaj – lawina nie wie, że jesteś ekspertem.

Adam Marasek
starszy instruktor TOPR, przewodnik IVBV